Eerst het punt dat bijna niemand verwacht te horen: een antibioticum is niet het antwoord op uw keelpijn. Tussen 75 % en 80 % van de acute keel- en amandelontstekingen is viraal, en bij een volwassene verklaart de bètahemolytische streptokok van groep A (de enige bacterie die hier telt) maar 5 % tot 15 % van de gevallen. Wat werkt, is een goed gekozen pijnstiller, een plaatselijk verdovend of ontstekingsremmend middel als de pijn hevig is, en geduld: de meeste gevallen gaan binnen drie tot vijf dagen vanzelf over.
Het helpt te begrijpen waarom dit geen berusting is. Zelfs in de gevallen die wel door streptokokken komen en wel een antibioticum krijgen, is de vermindering van de ernst en duur van de klachten minder dan 24 uur. Het antibioticum wordt voorgeschreven om acuut reuma en etterige complicaties te voorkomen en om besmetting te stoppen, niet om de pijn te verminderen.
Hoe u herkent dat het viraal is
U hoeft geen arts te zijn om het patroon te herkennen. Sommige signalen wijzen duidelijk op een virus, andere doen aan de streptokok denken.
| Wijst op een virus | Wijst op de streptokok |
|---|---|
| Hoesten | Geen hoest |
| Snot en niezen | Plotseling begin |
| Heesheid | Hoge koorts (boven 38 °C) |
| Bindvliesontsteking | Pijnlijke lymfeklieren in de hals |
| Aften of zweertjes in de mond | Beslag of pus op de amandelen |
| Diarree | Puntbloedinkjes op het gehemelte |
| Jonger dan 3 jaar | Hoofdpijn en buikpijn |
De criteria in de rechterkolom zijn in wezen de Centor- en McIsaac-scores die artsen gebruiken. Maar pas op dat u ze niet te zwaar laat wegen: de Spaanse richtlijn Guía-ABE waarschuwt dat zelfs bij zeer hoge scores de kans op een streptokokkeninfectie niet boven 50 tot 65 % uitkomt. Ze helpen bepalen wie een sneltest krijgt, niet om een diagnose te stellen. En het advies is uitdrukkelijk: een antibioticum hoort niet voorgeschreven te worden op grond van alleen klinische criteria, zonder microbiologische test.
Vertaald naar uw situatie: hebt u hoest, snot en een schorre stem, dan is de kans dat een antibioticum u iets oplevert heel klein.
Wat echt verlicht
Hier zijn er wel onderbouwde opties, van het eenvoudigste naar het meest specifieke.
Pijnstillers via de mond. Paracetamol of ibuprofen vormen de basis. Ze bestrijden pijn en koorts en zijn het eerste wat MedlinePlus (de Amerikaanse National Library of Medicine) aanraadt. Een veiligheidsopmerking die nog steeds herhaald moet worden: acetylsalicylzuur wordt niet gegeven aan kinderen of tieners vanwege het risico op het syndroom van Reye.
Gorgelen met lauw zout water. Een halve theelepel (ongeveer 3 gram zout) in een glas lauw water, meerdere keren per dag. Het geneest niets, maar het verlicht, kost een paar cent en heeft geen wisselwerkingen.
Vocht, en kou of warmte, wat u het prettigst vindt. Lauwe kruidenthee, water, waterijsjes. Honing in thee is een redelijke optie voor volwassenen en oudere kinderen, maar nooit onder de 12 maanden: het Spaanse voedselveiligheidsagentschap AESAN raadt honing in die leeftijdsgroep uitdrukkelijk af vanwege het risico op zuigelingenbotulisme.
Zuigtabletten met flurbiprofen 8,75 mg. Dit is de optie met het meeste specifieke bewijs voor acute keelpijn. Volgens de door de AEMPS goedgekeurde productinformatie merkt u gemiddeld na 13 minuten de eerste verlichting, is de pijnvermindering maximaal na 70 minuten en houdt het effect tot ongeveer 4 uur aan. Laat elke 3 tot 6 uur één tablet langzaam oplossen, maximaal 5 per 24 uur en maximaal 3 dagen. Het is een niet-steroïde ontstekingsremmer met alle gevolgen van dien: niet bedoeld voor kinderen onder 12, gecontraïndiceerd in het derde trimester van de zwangerschap en bij wie eerder heeft gereageerd op acetylsalicylzuur of andere NSAID’s. Combineer het niet met een andere NSAID via de mond.
Benzydamine als spray of om te gorgelen. Een plaatselijk werkende ontstekingsremmer voor verlichting van pijn en ontsteking in mond en keel. De gebruikelijke dosering van de spray is 2 tot 6 keer per dag, en de behandeling mag niet langer dan 7 dagen duren zonder medisch toezicht. De spoeloplossing wordt niet gebruikt onder de 12 jaar, al zijn sommige vormen wel vanaf 6 jaar geregistreerd.
Snoepjes en zuigtabletten zonder werkzame stof. Ze stimuleren de speekselvorming en maken het slijmvlies soepeler. Dat effect is echt, maar bescheiden en kort. Ze helpen; verwacht er niet meer van dan wat ze zijn.
Wat niet werkt
- Antibiotica “voor de zekerheid”. Bij een duidelijk virale infectie verkorten ze niets, maar ze verstoren wel uw darmflora en dragen bij aan resistentie. Keel- en amandelontsteking is een van de belangrijkste redenen voor onjuist antibioticagebruik.
- Het doosje antibiotica van de vorige keer bewaren. Indicatie, dosis en duur kunnen niet van de ene episode naar de andere worden overgenomen.
- Amoxicilline-clavulaanzuur als eerste keus. Ook als de infectie door streptokokken komt, is het niet geïndiceerd: de groep A-streptokok maakt geen bètalactamasen. De voorkeursbehandeling is penicilline.
- Standaard een mondantisepticum. Een mondspoeling met chloorhexidine behandelt geen keelontsteking; die is voor iets anders bedoeld.
- De dosis van de pijnstiller verdubbelen. Het verlicht niet meer en vermenigvuldigt het risico. Bij langdurig gebruik van pijnstillers kan bovendien hoofdpijn ontstaan die door de pijnstiller zelf wordt veroorzaakt.
Combinaties die u beter vermijdt
Gaat u zuigtabletten met flurbiprofen gebruiken, houd dan rekening met het volgende:
- Neem ze niet samen met ibuprofen, naproxen of een andere NSAID via de mond.
- Let op als u antistollingsmiddelen, bloedplaatjesremmers, corticosteroïden via de mond of SSRI-antidepressiva gebruikt: in combinatie met een NSAID verhogen ze allemaal het risico op een maagdarmbloeding.
- Alcohol verhoogt datzelfde risico.
- Ze bevatten glucose en sucrose, iets om rekening mee te houden als u uw bloedsuiker bewaakt.
Wanneer een arts raadplegen
Zoek medische hulp (en wacht niet tot de volgende dag bij de eerste drie) als u merkt:
- Moeite met ademhalen, kwijlen of niet in staat zijn uw eigen speeksel door te slikken.
- Zeer hevige pijn aan één kant, met een verschoven huig of niet in staat zijn de mond te openen: het kan een abces naast de amandel zijn.
- Stijfheid of pijnlijke zwelling aan één kant van de hals met hoge koorts.
- Plotseling hoge koorts met beslag en helemaal geen hoest of snot: dat verdient een streptokokkensneltest.
- Pijn die na 5 tot 7 dagen helemaal niet verbetert of weer erger wordt nadat het beter ging.
- Een huiduitslag die aanvoelt als schuurpapier, een zeer rode tong of vervellen.
- Opgezette klieren op meerdere plaatsen en uitgesproken vermoeidheid die aanhoudt: het kan om ziekte van Pfeiffer gaan.
- Elke keelpijn als uw afweer verminderd is, u eerder acuut reuma had of u geneesmiddelen gebruikt die de afweer onderdrukken.
En een praktische regel: bent u begonnen met een voorgeschreven antibioticum en is er na 72 uur niets veranderd, ga dan terug naar de arts. Wissel niet op eigen houtje.
Deze informatie is bedoeld ter oriëntatie en vervangt geen beoordeling door een zorgverlener. Raadpleeg bij aanhoudende klachten of alarmsignalen uw arts of apotheker. Bronnen: Guía-ABE, Acute faryngitis (v.2.0/2025) · AEMPS/CIMA, productinformatie flurbiprofen 8,75 mg zuigtabletten · AEMPS/CIMA, productinformatie benzydamine spray voor gebruik in de mond · MedlinePlus (NIH), Faryngitis en keelpijn · SESCAM, Acute keel- en amandelontsteking: aan wie schrijf ik antibiotica voor? · AESAN, Rapport over zuigelingenbotulisme