Een probioticum dient voor concrete, afgebakende situaties, vooral diarree: diarree door antibiotica en acute infectieuze diarree. Daarbuiten is het bewijs wisselend of afwezig. Bent u gezond en hebt u geen duidelijk omschreven darmprobleem, dan heeft ze innemen “voor de darmflora” geen wetenschappelijke onderbouwing.
Dat betekent niet dat het lucht is. Het betekent dat het effect afhangt van de exacte stam, de dosis en de reden waarom u ze neemt, en dat bijna geen enkele verpakking in het schap u die informatie volledig geeft.
Wat een probioticum precies is
De gangbare definitie komt uit een expertconsultatie van de FAO en de WHO in 2001: levende micro-organismen die, in voldoende hoeveelheden toegediend, een gezondheidsvoordeel opleveren voor de gastheer. Alle drie de delen van die zin tellen: levend, in voldoende hoeveelheid en met een aangetoond voordeel.
Hier volgt de eerste verrassing. In de levensmiddelenwetgeving van de Europese Unie bestaat geen wettelijke definitie van probioticum, geen lijst van toegestane probiotica en geen specifieke eisen. Het Spaanse agentschap voor voedselveiligheid en voeding (AESAN) bevestigt het zelf: voor het gebruik van deze micro-organismen gelden de algemene regels voor voedselveiligheid, meer niet.
Een probioticum wordt op drie niveaus aangeduid: geslacht, soort en stam. Bij Lacticaseibacillus rhamnosus GG is “Lacticaseibacillus” het geslacht, “rhamnosus” de soort en “GG” de stam. Dat laatste gegeven is doorslaggevend, en precies dat ontbreekt op veel verpakkingen.
Waar bewijs voor is en waar niet
Het Amerikaanse National Institutes of Health bekijkt regelmatig wat het onderzoek heeft aangetoond. Dit is de samenvatting, en u leest die het best helemaal voordat u iets koopt:
| Situatie | Wat het bewijs laat zien |
|---|---|
| Diarree door antibiotica | Sommige stammen kunnen het risico bij kinderen en volwassenen verkleinen, vooral als u in de eerste 48 uur begint |
| Acute infectieuze diarree bij kinderen | Sommige studies: de episode duurt ongeveer een dag korter. Andere vinden geen effect |
| Prikkelbaredarmsyndroom | Kan helpen bij de klachten, met uitkomsten die verschillen per stam, duur en klacht |
| Colitis ulcerosa | Naast de medische behandeling zou het de ernst van de klachten iets kunnen verminderen |
| Ziekte van Crohn | Lijkt geen voordeel te bieden |
| Hoog cholesterol | Tegenstrijdige uitkomsten: sommige studies zien kleine dalingen, andere geen |
| Lichaamsgewicht | Tegenstrijdig. Sommige studies zien een minimale daling, andere geen of het omgekeerde |
| Atopische dermatitis | Zou het risico bij zuigelingen kunnen verkleinen, met effecten die sterk afhangen van stam en moment |
| Gezond persoon zonder klachten | Er bestaan geen officiële gebruiksadviezen |
De laatste rij is de belangrijkste en wordt het minst verteld. Er zijn geen officiële adviezen over het gebruik van probiotica bij gezonde mensen. Bovendien heeft het voedingspanel van de EFSA de aanvragen voor gezondheidsclaims voor talloze bacteriesoorten beoordeeld en in vrijwel alle gevallen negatief geadviseerd, door gebrek aan onderbouwende studies of omdat de claims te algemeen waren.
De enige toegestane gezondheidsclaim in de EU
Van alle beoordeelde aanvragen is er maar één door de zeef gekomen, en die gaat niet over immuniteit of weerstand:
“Levende culturen in yoghurt of gefermenteerde melk verbeteren de vertering van de lactose in het product bij mensen die moeite hebben met het verteren van lactose.”
Die geldt voor Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus en Streptococcus thermophilus, de yoghurtculturen, mits het product minstens 10⁸ kolonievormende eenheden per gram bevat.
Dat verklaart een eigenaardigheid van de etikettering. De AESAN accepteert dat het woord “probioticum” op het etiket staat, maar die term mag niet vergezeld gaan van een gezondheidsclaim die niet uitdrukkelijk is toegestaan. Daarom staat er op verpakkingen “probioticum” en weinig meer: wettelijk mogen ze u niets beloven.
Let ook op met gefermenteerde voeding. Zuurkool, kimchi, kefir of kombucha worden met micro-organismen gemaakt, maar dat betekent niet dat ze probiotica met aangetoonde voordelen bevatten. Dat zijn verschillende dingen.
Zo leest u het etiket
Drie gegevens, in deze volgorde:
- De volledige stam. Geslacht, soort en stam. Staat er alleen “Lactobacillus”, dan weet u niet wat u koopt, want het voordeel is, als het er is, specifiek voor elke stam.
- De KVE en wanneer die worden gemeten. Kolonievormende eenheden geven beter dan het totale gewicht weer hoeveel levende micro-organismen er zijn. Sommige producten vermelden de KVE bij productie, andere tot de houdbaarheidsdatum. Het aantal daalt met de tijd, dus het tweede is het bruikbare cijfer.
- Meer KVE is niet beter. Een hoog getal alleen betekent niet meer voordeel. Dat wordt bepaald door de specifieke stam en de hoeveelheid, samen.
En controleer de bewaarcondities: sommige moeten in de koelkast, andere niet. Het staat op de verpakking.
Probiotica die geneesmiddel zijn, geen supplement
Er is een praktisch verschil dat bijna niemand kent. Sommige micro-organismen zijn in Spanje geregistreerd als geneesmiddel, met door de AEMPS beoordeelde productinformatie, goedgekeurde indicaties en contra-indicaties. Dat geldt voor Saccharomyces boulardii CNCM I-745, een gist die is ingedeeld als micro-organisme tegen diarree.
De goedgekeurde indicatie is concreet: symptomatische behandeling van acute niet-specifieke diarree en preventie en symptomatische behandeling van diarree door antibiotica, bij volwassenen en kinderen ouder dan 12 jaar. Het gebruikelijke schema is 250 tot 500 mg per dag, verdeeld over twee innames, bij voorkeur vóór de maaltijd.
Uit de productinformatie volgen een aantal voorzorgen die gelden voor elk product met levende micro-organismen:
- Niets boven 50 ºC. Niet mengen met heel hete dranken of gerechten, ook niet met ijs of met producten die alcohol bevatten, omdat het om levende cellen gaat.
- Niet samen met middelen tegen schimmels. Het mag niet worden gegeven met orale of systemische antischimmelbehandelingen, omdat de gist zelf een schimmel is.
- Het koloniseert niet. Het passeert het maag-darmkanaal zonder zich te vestigen en verdwijnt 2 tot 5 dagen na het stoppen uit de ontlasting. U “herbevolkt” dus niets blijvend.
- Bewaren in de originele verpakking, om het tegen vocht te beschermen.
Wie ze beter niet neemt
Bij gezonde mensen zijn probiotica over het algemeen veilig en geven ze hooguit wat winderigheid. Het probleem zit in de uitersten.
De productinformatie van Saccharomyces boulardii noemt als contra-indicatie patiënten met een centraal veneuze katheter, in kritieke toestand of met een verminderde afweer, vanwege het risico op fungemie. In deze groepen zijn zeer zeldzame gevallen van fungemie en sepsis beschreven, bij sommige kritiek zieke patiënten met dodelijke afloop. De voorzorg gaat zo ver dat het de omvang van het risico laat zien: de capsules mogen in de kamer van deze patiënten niet worden geopend, vanwege het risico op besmetting via de lucht.
In dezelfde lijn kunnen probiotica infecties veroorzaken bij mensen die ernstig ziek zijn of een verzwakt immuunsysteem hebben, en er zijn risico’s gemeld bij te vroeg geboren baby’s. In die gevallen is het geen middel voor zelfmedicatie.
Een klein maar echt detail: sommige vormen bevatten lactose als hulpstof, wat van belang is bij erfelijke galactose-intolerantie of volledig lactasetekort.
Wanneer een arts raadplegen
Stop met zelfzorg en laat u medisch beoordelen als een van deze signalen optreedt:
- Diarree die langer dan 2 dagen duurt zonder verbetering.
- Bloed in de ontlasting, of zwarte ontlasting.
- Koorts bij de darmklachten.
- Tekenen van uitdroging: heel droge mond, weinig of heel donkere urine, duizelig bij het opstaan, verwardheid.
- Hevige buikpijn of buikpijn die steeds erger wordt.
- Braken waardoor u geen vocht binnenhoudt.
- Hebt u een verminderde afweer, bent u in behandeling voor kanker, hebt u een centraal veneuze katheter of een ernstige ziekte: overleg vóór u een product met levende micro-organismen neemt.
- Als de diarree weken nadat u een antibioticum hebt afgerond verschijnt.
- Diarree bij een zuigeling of jong kind, bij wie uitdroging veel sneller optreedt.
Dit artikel is algemene informatie en vervangt geen beoordeling door een zorgverlener. Bronnen: AESAN: probiotica in levensmiddelen, AEMPS/CIMA: productinformatie Ultra-Levura 250 mg harde capsules (Saccharomyces boulardii CNCM I-745), NIH Office of Dietary Supplements: Probiotics en FAO/WHO: Probiotics in food, health and nutritional properties and guidelines for evaluation.